Efnisyfirlit:

Kirkjugarðar og skipulag
Kirkjugarðar
Rekstur kirkjugarðanna
Umsjón og verkefni
Kirkjugarðaráð
Legstaðaskrá
Áttirnar
Leiði
Grafartaka
Niðurlagðir kirkjugarðar
Merking fornra staða
Heimagrafreitir

Kirkjugarðar og skipulag
Á Íslandi eru um 300 kirkjugarðar, stórir og smáir, auk fjölda niðurlagðra garða og heimagrafreita. Flestir þessara garða eru litlir sveitakirkjugarðar þar sem fjöldi grafa á ári er ekki mikill. Þeim er stýrt af sóknarnefndum á viðkomandi stöðum en aðeins fáir þeirra hafa sérstaka kirkjugarðsstjórn.
Stærstu kirkjugarðar á Íslandi eru Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæma en í þeim hafa verið teknar um 60 þúsund grafir. Þar á eftir koma Kirkjugarðar Akureyrar með um 7000 grafir.

Efnisyfirlit

Kirkjugarðar
Kirkjugarður er afmarkað grafarsvæði kirkjusóknar eða kirkjusókna sem vígt hefur verið. Kirkjugarðar þjóðkirkjunnar skulu vígðir af presti en heimilt er að afmarka óvígðan reit innan kirkjugarðssvæðis ef hlutaðeigandi kirkjugarðsstjórn samþykkir. Kirkjugarðar og grafreitir eru friðhelgir.
Það má ekki reisa mannvirki, starfrækja stofnanir eða reka fyrirtæki, sem frá stafar hávaði eða ys, í nánd við kirkjugarða.

Efnisyfirlit

Rekstur kirkjugarðanna

Hver kirkjugarður þjóðkirkjunnar er sjálfseignarstofnun með sérstöku fjárhaldi í umsjón og ábyrgð safnaðar undir yfirstjórn prófasts (í Reykjavík prófasta) og biskups. Sóknarnefnd eða sérnefnd kjörin af safnaðarfundi, öðru nafni kirkjugarðsstjórn, hefur á hendi umsjón og fjárhald kirkjugarðs. Hún sér um að láta taka allar grafir í garðinum, sér um árlegt viðhald legstaða og ber kostnað af prestþjónustu vegna útfara.
Kirkjugarðsgjaldið stendur undir rekstri kirkjugarða. Það er reiknað út eftir höfðatölu allra Íslendinga sem eru 16 ára og eldri og er því síðan deilt niður á kirkjugarða eftir fjölda þeirra íbúa sem eiga lögheimili á starfssvæði hvers kirkjugarðs. Kirkjugarðsgjaldið er ekki skattur sem settur er á einstaklinga heldur greiðir ríkissjóður kirkjugarðsgjaldið til kirkjugarða af tekjum sínum.
 

Efnisyfirlit

Umsjón og verkefni
Verkefni kirkjugarða eru margvísleg og mikilvæg. Helstu verkefni eru þessi: Grafartaka, sumarumhirða, umsjón og skipulag á kirkjugarði, skráning legstaða, umsjón og rekstur líkhúss, rekstur útfararkapellu/-kirkju, rekstur bálstofu, og sérstakt skrifstofuhald.

Verkefnin flokkast að litlu leyti undir trúmál en að mestu undir menningar-, skipulags- og heilbrigðismál. Engu að síður eru flestar útfarir kirkjulegar, þ.e. prestar stýra langflestum þeirra.

Þrátt fyrir mikinn stærðarmun er það miklu fleira sem tengir kirkjugarða á Íslandi en það sem aðskilur þá. Nefna má viðhald garðanna og minjavernd.
Í fámennum sveitarkirkjugörðum er grafartaka og viðhald oft meira og minna unnið í sjálfboðavinnu af heimamönnum enda ekki af digrum sjóðum að taka vegna þess hversu fáir gjaldendur standa að hverjum garði.
Kirkjugarðsstjórnum (sóknarnefndum) þessara garða veitist erfitt að fara í viðhaldsframkvæmdir, t.d. á hlöðnum veggjum og gömlum minningarmörkum, sem mörg hafa minjagildi.

Efnisyfirlit

Kirkjugarðaráð
Kirkjugarðaráð hefur umsjón með kirkjugörðum landsins svo sem nánar er mælt fyrir í lögum nr. 36/1993. Í því eiga sæti biskup Íslands eða fulltrúi hans, þjóðminjavörður eða fulltrúi hans, einn fulltrúi tilnefndur af Kirkjugarðasambandi Íslands, einn fulltrúi tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og einn fulltrúi kosinn af kirkjuþingi. Skipunartími nefndarinnar er fjögur ár. Biskup Íslands eða fulltrúi hans skal vera formaður kirkjugarðaráðs. Ef atkvæði falla jöfn í ráðinu ræður atkvæði biskups. Kirkjugarðaráð ræður framkvæmdastjóra kirkjugarða og setur honum erindisbréf. Hann skal vera sérfróður um gerð og skipulag kirkjugarða. Laun hans og annar starfskostnaður, svo og kostnaður við störf kirkjugarðaráðs, greiðist úr kirkjugarðasjóði. Kirkjugarðaráð er jafnframt stjórn kirkjugarðasjóðs og fer með málefni hans, sbr. 40. gr.

Efnisyfirlit

Legstaðaskrá
Kirkjugarðsstjórn og sóknarnefndir kirkjugarðanna halda legstaðaskrá í því formi sem kirkjugarðaráð ákveður. Í legstaðaskrá er ritað nafn, kennitala og staða, heimili, aldur, útfarardagur og grafarnúmer þeirra sem jarðsettir eru, jafnóðum og greftrað er, og enn fremur nöfn þeirra sem fyrir eru greftraðir í garðinum ef leiði þeirra þekkjast. Legstaðaskrár margra kirkjugarða eru á handskrifuðu formi.
Kirkjugarðsstjórnir og sóknarnefndir láta gera uppdrætti eða kort af kirkjugörðum landsins, bæði þeim sem í notkun eru og hinum sem hætt er að nota en hefur eigi verið sléttað yfir. Hverri legstaðaskrá fylgir uppdráttur eða kort af kirkjugarðinum. Á kortinu er markað fyrir legsteinum öllum og þeim leiðum sem menn vita deili á. Lýsing fylgi á minnismerkjum og skrá yfir þau leiði sem menn vita hverjir hvíla undir ásamt nöfnum þeirra og dánarári.
Til að auðvelda gerð þessara korta og aðra skipulagningu á kirkjugörðum og umhverfi þeirra hafa verið teknar loftmyndir af öllum u.þ.b. 300 kirkjugörðum landsins. Þessi vinna hófst árið 1989 og lauk árið 1997.

Efnisyfirlit

Áttirnar
Kirkjur snúa í austur og vestur þar sem þær horfa mót austri til birtunnar. Helstu ástæður fyrir þessari legu voru trúarlegs eðlis. Í austri lá Edensgarður (1. Mós. 2.8), í austri rann Betlehemsstjarnan upp (Matt. 2.9) og eldingin sem tákn endurkomu Krists leiftrar frá austri til vesturs (Matt. 24.27).
Uppstigning Jesú Krists á Olíufjallinu var austan Jerúsalems og úr austri væntu menn endurkomu hans. Sólin rís í austri og þannig varð sérhver sólarupprás tákn fæðingar hans, upprisu og endurkomu.
Altarið, sem er aðalsvæði kirkjunnar, er í austurenda hennar. Fólk beinir bænum sínum að altarinu í eftirvæntingu vonarinnar og sömu von tjá hinir látnu í kirkjugarðinum. Hinir látnu eru lagðir til hvíldar með andliti horfandi á móti austri, í sólarátt. Sama má segja um útfarir hinna látnu þar sem andlit hins látna snýr í átt til altarisins, í austur til upprisunnar.
Vestur er hins vegar andstæðan. Vestur er tákn glötunar og sólarlag tákn dauða.

Efnisyfirlit

Leiði
Allflest leiði í kirkjugarði eru merkt með krossi eða legsteini en á þeim kemur fram nafn, fæðingardagur og dánardagur einstaklings en einnig eru leiði auðkennd með tölumerki er samsvarar tölu þeirra í legstaðaskrá. Krossinn og krosstáknið á legsteinunum er tákn kærleikans í lífi og í dauða og fyrirgefningar syndanna. Krossinn er ekki tákn dauðans heldur tákn lífsins sem sigraði dauðann.
Allar grafir eru friðaðar í 75 ár. Að þeim tíma liðnum er kirkjugarðsstjórn heimilt að grafa þar að nýju eða framlengja friðun ef þess er óskað. Kirkjugarðsstjórn getur friðað leiði ef þar eru smekkleg minnismerki að mati hennar og þeim vel við haldið.

Efnisyfirlit

Grafartaka
Á Íslandi, fyrr á öldum, var lítið hugað að skipulagningu kirkjugarða. Í mörgum eldri kirkjugörðum landsins hafa margar grafir verið teknar af handahófi og svæði fyrir hvert leiði misstórt.
Kirkjugarðar Kvíabekkjarkirkju og Bægisár í Eyjafjarðarprófastsdæmi eru dæmi um það.
Margir kirkjugarðar hafa hvorki sérstaka reiti eða raðir heldur hafa grafir verið teknar þar sem best var að moka.
Í dag ber kirkjugarðsstjórn eða sóknarnefnd að sjá um að grefti sé hagað skipulega og samkvæmt uppdrætti en það er óheimilt að taka gröf annars staðar en þar sem hún leyfir eða umboðsmaður hennar.
Grafir skulu vera svo djúpar að fullur metri sé frá kistuloki á grafarbarm. Kirkjugarðsstjórn getur heimilað að tvígrafið sé í sömu gröf ef þess er óskað af hálfu vandamanna þess er grafa á og fyrir liggur samþykki vandamanna þess er þar var áður grafinn. Skal þá grafardýpt hið fyrra sinni vera 21/2 metri.

Efnisyfirlit

Niðurlagðir kirkjugarðar
Hér á landi er að finna talsverðan fjölda niðurlagðra kirkjugarða og kirkjustaða sem þekktir eru úr Íslandssögunni. Víkurgarður sem síðar var nefndur Fógetagarðurinn er dæmi um slíkan. Talið er að Þormóður sonur Þorkels mána hafi látið reisa kirkju framan við bæ sinn og gert grafreit umhverfis hana. Staður þessi var þar sem nú er horn Aðalstrætis og Kirkjustrætis. Garðurinn var um 40 X 80 metrar þegar hætt var að nota hann 1838, entist hann því Reykvíkingum í rúm 800 ár. Ætla má að jarðneskar leifar 30 kynslóða Reykvíkinga hvíli þar.

Efnisyfirlit

Merking fornra staða
Eitt af hlutverkum kirkjugarðasjóðs er að styrkja merkingu staða þar sem verið hafa kirkjugarðar, kirkjur eða bænahús.
Með aukinni umferð ferðamanna um landið hafa komið fram óskir um að unnt sé að finna einhverjar upplýsingar á þessum stöðum. Hér er um viðkvæmt og vandasamt verk að ræða en þegar hefur kirkjugarðaráð í samráði við Þjóðminjasafnið hugað að því hvernig standa eigi að merkingum þannig að vel fari.
Niðurlögðum kirkjugörðum er haldið nokkuð vel við. Þar eru minnismerkjum, girðingum og öðru umhverfi haldið vel við en þar er óheimilt að valda jarðraski eða reisa mannvirki nema með undanþágu. Áður en sléttað er yfir gamlan kirkjugarð semur sóknarprestur nákvæma skrá yfir öll minnismerki í garðinum og sendir biskupi. Vandamenn eiga rétt á að halda við minnismerkjum í niðurlögðum kirkjugörðum eða flytja þau burt þaðan.

Efnisyfirlit

Heimagrafreitir
Fjölmargir heimagrafreitir eru víðs vegar um land og eru þeir vígðir. Aðalsteinn Steindórsson, sem gegndi starfi umsjónarmanns kirkjugarða í 30 ár, hefur lokið úttekt á heimagrafreitum í mörgum prófastsdæmum. Þessu verkefni var hrundið af stokkunum sumarið 1993 og er úttektinni nú lokið.
Prófastar halda nákvæma skrá um heimagrafreiti í prófastsdæminu og skoða þá á yfirreiðum sínum og senda biskupi afrit af skoðunargerðum.

Efnisyfirlit